Anh Tuấn làm kế toán cho một công ty được bốn năm. Một sáng thứ hai, anh được báo miệng từ mai nghỉ, tháng lương cuối chưa trả, tra ra mới biết công ty ngưng đóng bảo hiểm xã hội cho mình từ nửa năm trước. Nói ngắn gọn: đây là tranh chấp lao động cá nhân, và người lao động có thể khởi kiện thẳng ra Tòa án mà không phải qua hòa giải, vì Bộ luật Lao động 2019 cho phép với tranh chấp về đơn phương chấm dứt hợp đồng và về bảo hiểm xã hội. Thời hiệu khởi kiện ra Tòa là 1 năm kể từ ngày phát hiện quyền lợi bị vi phạm.
Các dạng tranh chấp lao động thường gặp
Những vụ chúng tôi nhận nhiều nhất rơi vào ba nhóm. Một là đơn phương chấm dứt hợp đồng trái luật: cho nghỉ không có lý do luật cho phép, không báo trước đủ hạn, hoặc sa thải sai trình tự. Hai là nợ lương, nợ trợ cấp, kể cả lương làm thêm giờ. Ba là không đóng hoặc đóng thiếu bảo hiểm xã hội: trừ vào lương mà không nộp, hoặc đóng trên mức lương thấp hơn lương thật.
Cũng có chiều ngược lại, khi người lao động tự ý bỏ việc không báo trước hay vi phạm thỏa thuận bảo mật, và doanh nghiệp là bên cần đòi quyền lợi.
Quyền của người lao động khi bị cho nghỉ trái luật
Theo khoản 1 Điều 41 Bộ luật Lao động 2019, khi đơn phương chấm dứt hợp đồng trái pháp luật, người sử dụng lao động phải nhận người lao động trở lại làm việc. Công ty phải trả tiền lương và đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp cho những ngày người lao động không được làm việc, cộng thêm ít nhất 2 tháng tiền lương theo hợp đồng. Vi phạm thời hạn báo trước thì còn phải trả tiền lương cho những ngày không báo trước.
Nếu người lao động không muốn quay lại, theo khoản 2 Điều 41 thì ngoài các khoản trên, công ty còn phải trả trợ cấp thôi việc. Nếu công ty không muốn nhận lại và người lao động đồng ý, theo khoản 3 thì hai bên thỏa thuận thêm một khoản bồi thường ít nhất bằng 2 tháng tiền lương theo hợp đồng.
Các khoản này tính trên lương ghi trong hợp đồng, nên hợp đồng ghi lương thấp hơn thực nhận thì người lao động chịu thiệt.
Thủ tục giải quyết: hòa giải viên, trọng tài, Tòa án
Về nguyên tắc, theo khoản 1 Điều 188 Bộ luật Lao động 2019, tranh chấp lao động cá nhân phải qua hòa giải viên lao động trước, hòa giải phải kết thúc trong 5 ngày làm việc kể từ khi hòa giải viên nhận yêu cầu. Anh chị gửi yêu cầu tới cơ quan quản lý nhà nước về lao động ở địa phương để được cử hòa giải viên.
Có những tranh chấp không bắt buộc hòa giải, gồm tranh chấp về sa thải hoặc bị đơn phương chấm dứt hợp đồng, về bồi thường thiệt hại và trợ cấp khi chấm dứt hợp đồng, về bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp, và tranh chấp của người giúp việc gia đình. Với các vụ này anh chị có thể khởi kiện công ty ngay.
Hòa giải không thành, hết hạn mà không hòa giải, hoặc vụ không bắt buộc hòa giải, thì các bên chọn một trong hai đường: yêu cầu Hội đồng trọng tài lao động khi hai bên cùng đồng ý, hoặc khởi kiện tại Tòa án nhân dân khu vực có thẩm quyền.
Thời hiệu theo Điều 190 Bộ luật Lao động 2019 tính từ ngày phát hiện hành vi vi phạm: 6 tháng nếu yêu cầu hòa giải viên, 9 tháng nếu yêu cầu Hội đồng trọng tài, 1 năm nếu yêu cầu Tòa án. Quá hạn mà không có lý do chính đáng thì rất khó đòi.
Công ty không đóng bảo hiểm xã hội thì làm gì
Trước hết tra quá trình đóng trên ứng dụng VssID. Thấy bị ngưng hoặc đóng thiếu thì gửi văn bản yêu cầu công ty đóng bù, giữ lại bản gửi.
Công ty không giải quyết thì anh chị có thể khiếu nại, tố cáo đến cơ quan bảo hiểm xã hội hoặc cơ quan thanh tra lao động để kiểm tra, xử lý. Theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024 có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, chậm đóng thì công ty phải đóng đủ kèm khoản tiền tính theo số ngày chậm. Hành vi trốn đóng thì bị xử phạt hành chính, trường hợp nghiêm trọng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Song song, anh chị vẫn có quyền khởi kiện tại Tòa án như mục 3.
Chứng cứ cần giữ và lưu ý cho doanh nghiệp
Phía người lao động nên giữ: hợp đồng, phụ lục, bảng lương, sao kê nhận lương; quyết định hoặc tin nhắn, email báo cho nghỉ; bản tra cứu quá trình đóng bảo hiểm; tên người làm chứng. Bị cho nghỉ miệng thì nên nhắn tin hỏi lại để có chứng cứ bằng văn bản.
Phía doanh nghiệp, muốn cho người lao động nghỉ thì kiểm tra lý do có nằm trong các trường hợp luật cho phép không, báo trước đủ hạn, sa thải thì làm đúng trình tự họp xét kỷ luật. Đóng bảo hiểm đúng lương thật là cách phòng ngừa rẻ nhất, vì bồi thường một vụ cho nghỉ trái luật thường tốn hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Bị cho nghỉ việc trái luật có bắt buộc hòa giải trước khi kiện không?
Không. Theo điểm a khoản 1 Điều 188 Bộ luật Lao động 2019, tranh chấp về bị đơn phương chấm dứt hợp đồng hoặc bị sa thải không bắt buộc qua hòa giải viên lao động.
Thời hiệu khởi kiện công ty là bao lâu?
1 năm kể từ ngày phát hiện hành vi vi phạm quyền lợi của mình, theo khoản 3 Điều 190 Bộ luật Lao động 2019.
Làm việc không có hợp đồng bằng văn bản thì có kiện được không?
Được, nếu chứng minh được có làm việc, có trả lương và chịu sự quản lý, điều hành. Bảng chấm công, tin nhắn giao việc, sao kê nhận lương đều dùng làm chứng cứ.
Doanh nghiệp bị người lao động tự ý nghỉ ngang thì có quyền gì?
Người lao động đơn phương chấm dứt trái luật thì không được trợ cấp thôi việc, phải bồi thường nửa tháng tiền lương, trả tiền lương những ngày không báo trước và hoàn trả chi phí đào tạo nếu có.
Lời dặn của luật sư: Bị cho nghỉ thì đừng ký bất kỳ giấy “tự nguyện xin nghỉ” nào khi chưa đọc kỹ. Giữ lại mọi tin nhắn, tra ngay bảo hiểm trên VssID và đếm thời hiệu từ hôm đó, 1 năm trôi nhanh hơn anh chị nghĩ.
Hồ sơ của anh chị có tình tiết riêng và cần người đi cùng từ đầu? Xem thêm cách văn phòng hỗ trợ tại trang luật sư doanh nghiệp, hoặc liên hệ văn phòng để được trao đổi cụ thể.
Bài viết liên quan
Bài viết nêu nguyên tắc chung theo quy định hiện hành, không thay thế tư vấn cho từng trường hợp.